سوال 1695

سازمان ملل در پایان جنگ جهانی دوم و از سوی کشورهای پیروز در آن جنگ شکل گرفت و سازمان و روال‌های حاکم بر فعالیت آن نشان از شرایط جهانی بعد از جنگ دوم دارد. قوی‌ترین نهاد سازمان ملل، یعنی شورای امنیت، پنج عضو دائمی دارد که در تصمیمات این شورا حق وتو دارند.
. اعطای حق وتو به اعضای دائم شورای امنیت، که کشورهای پیروز جنگ جهانی دوم بودند برای حفاظت از منافع آنان بود.
قدرت اصلی در سازمان ملل در شورای امنیت است که ۵ عضو دائم دارد و ۱۰ عضو موقت. ۵ عضو دائم همان کشورهای دارای حق وتو هستند و اعضای موقت نیز به تناوب برای دوره‌های مشخص انتخاب می‌شوند.(آمریکا، فرانسه، بریتانیا، روسیه و چین)
حق وتو همیشه موضوع بحث و مخالفت بوده است و ایران مهم‌ترین مخالف حق وتو در سازمان ملل محسوب می‌شود. در همه این سال‌ها جمهوری اسلامی ایران به این موضوع اعتراض کرده و خواستار تغییر ساختار سازمان ملل برای ابطال حق وتو شده است. اما مشکل این است که تغییر ساختار سازمان ملل در نهایت به رأی مثبت اعضای دائم شورای امنیت نیاز دارد؛ یعنی حذف حق وتو نیز به سادگی وتو خواهد شد! بعضی‌ها هم به جای این‌که این‌طرفی بیایند و خواهان عدالت شوند آن طرفی می‌روند و برای خودشان حق وتو می‌خواهند؛ در سال‌های اخیر آلمان، برزیل، هند و ژاپن کرسی دائمی شورای امنیت را طلب می‌کنند. ایتالیا هم پیشنهاد داده که فرانسه و انگلستان عضو دائمی شورای امنیت نباشند و به جایش اتحادیه اروپا عضو دائمی شود. از سوی دیگر معلوم است اعضای دائمی شورای امنیت یعنی همان ۵ کشور نمی‌خواهند دست زیاد بشود و شریک نمی‌خواهند. خلاصه این‌که داستان سازمان ملل این‌طوری است!

حق وتو در شورای امنیت سازمان ملل متحد حق وتویی است که به ۵ عضو دائمی شورای امنیت یعنی آمریکا، فرانسه، انگلستان، روسیه (پیش از ۱۹۹۱ شوروی) و چین داده شده تا از تصویب هر پیش‌نویس در این شورا جلوگیری کنند. وتو اصطلاحی در زبان لاتین به معنای منع می‌کنم است. این کلمه برای لغو یکطرفه یک قانون به کار می‌رود و به این ترتیب وتو قدرت نامحدودی است که می‌تواند سبب جلوگیری از (و نه تصویب) تغییرات خاص شود. حق وتو براساس اندیشه برتری صلح بر عدالت در اختیار ۵ عضو دائم شورای امنیت قرار گرفته‌است.


در منشور سازمان ملل متحد هرگز کلمه‌ای به نام وتو قید نشده‌است بلکه لزوم جلب ۹ رای موافق از مجموع ۱۵ رای اعضای شورای امنیت که باید شامل ۵ رای موافق اعضای دائم شورا باشد مطرح است، به این ترتیب مخالفت یکی از اعضای دائم به معنای عدم تصویب قطعنامه و به اصطلاح وتوی آن است.


حق وتو تنها با رأی مخالف تحقق پیدا می‌کند. رأی ممتنع و غیبت در جلسه وتو محسوب نمی‌شود و وتو در مسائل شکلی نیز کاربرد ندارد هرچند تشخیص این که موضوعی شکلی یا غیرشکلی است خود امری غیرشکلی (ماهوی) است.


حق وتو مسئله‌ای بسیار مناقشه‌ برانگیز در جریان تصویب منشور ملل متحد در سال ۱۹۴۵ بود و آمریکا و شوروی احتمالاً به تشکیل سازمان ملل بدون وتو رضایت نمی‌دادند. با گذشت ده‌ها سال از حیات سازمان ملل بحث بر سر وجود و استفاده از این حق هنوز هم ادامه دارد.