سوال 785033

با سلام و عرض تحیت.
دوست محترم!
ذكر خاصی را سراغ نداریم، اما نكاتی را برای شما ذكر می كنیم. تکبر و خود بزرگ بینی و غرور از جمله بیماری‌های اخلاقی است که هم در دنیا و هم در آخرت پیامدهای منفی و زیانبار برای انسان به همراه دارد. در آیات قرآن و روایات ائمه اطهار ـ علیهم السّلام ـ به آثار و پیامدهای این صفات تصریح شده و آمده است که انسان‌ها در طول تاریخ به دلیل این صفات پست و نامطلوب به چه مشکلاتی در زندگی فردی و اجتماعی خود دچار شده اند. یکی از بارزترین مصداق‌های تکبر و خود بزرگ‌بینی و مبتلا شدن به انحرافات فکری، داستان ابلیس است که در قرآن بارها به آن پرداخته شده، و از آن سخن به میان آمده است. در واقع اشتباه در محاسبه در شناخت خود و شناخت جهان و شناخت خدا زیربنای این رذایل اخلاقی است. وقتی خداوند از ملائکه خواست تا در برابر آدم سجده کنند، همه سجده کردند جز ابلیس. ابلیس مبتلا به تکبر و خود بزرگ‌بینی شد و فکر ‌کرد که از نظر خلقت و آفرینش از آدم بهتر است، غافل از این که هر چه دارد از خداوند است.
از امام باقر علیه السّلام یا امام صادق علیه السّلام نقل شده است: دو نفر وارد مسجد شدند در حالى كه یكى عابد بود و دیگرى فاسق؛ سپس از مسجد خارج شدند در حالى كه فاسق به مرتبه صدیقین رسیده بود و عابد فاسق گشته بود، زیرا عابد در حالى داخل مسجد شد كه با فكر در عبادتش دچار تفاخر بود، ولى فكر فاسق در پشیمانى از كرده خود بود و از گناهان خود استغفار مى‏كرد.
در روایتی تکبر و خود بزرگ‌بینی بزرگ‌ترین گناه شمرده ‌شده است. حضرت علی ـ علیه السّلام ـ می فرمایند: «ایّاک والکبر فانّهُ اعظمُ الذنوب» یعنی از تکبر بر حذر باش، زیرا که آن از گناهان بزرگ است.
همانطور که عرض شد، ریشه اصلی تکبر و خود بزرگ بینی انحراف در عقیده و فکر است. فردی که فکر می‌کند بهتر از دیگران است، نسبت به آنها احساس برتری می‌کند. وقای دانستیم برتری ای جز به خواست خدا و رضای الهی وجود ندارد، چه جای تکبر!؟ اگر خواسته باشیم از بروز این صفات جلوگیری کنیم یا در خودمان اصلاح نماییم، باید ریشه‌های آن را قطع نماییم.
تکبر، غرور و خود بزرگ‌بینی ریشه در جهل و حماقت انسان دارد؛ یعنی فردی که خودش را نشناخته و نمی‌داند که سراپای وجود او ضعف و ناتوانی است، احساس می‌کند که هیچ مشکلی ندارد، و بهتر از همگان است. علی ـ علیه السّلام ـ در این باره می‌فرماید: «التکبر عینُ الحماقة» یعنی تکبر خود حماقت و ریشه اصلی آن است.
خودشناسی عمیق یکی از راه‌های اصلی درمان تکبر و غرور به حساب می‌آید. باید دو مرحله از هستی خود را همیشه به یاد داشته باشیم.
الف. اینکه چگونه با ضعف و ناتوانی از دیار عدم به عالم هستی قدم نهاده‌ایم؟
ب. سرانجام زندگی ما به کجا می‌انجامد و چگونه در دل خاک جای گرفته، همه توانایی‌ها و دارایی‌های ما که اینک به آنها فخر می‌کنیم، از ما گرفته می‌شود؟
اگر انسان همیشه به این دو مرحله از وجود هستی خود توجه داشته باشد، به عجز و ناتوانی خود پی می‌برد و حتی در حال شهرت و مقام نیز به غرور و تکبر مبتلا نمی‌شود. بلکه مقام و ریاست را از سوی خدا دانسته و سعی می‌کند در جهت کمال معنوی خود از آن استفاده کند.
علی ـ علیه السّلام ـ می‌فرماید: «عَجِبْتُ للمتکبّرِ الّذی کان بالأمس نطفةً ویکونُ غَداً جِیفةً» یعنی تعجب می‌کنم از آدم متکبر، کسی که دیروز نطفه‌ای بیش نبود و فردا هم مرداری بیش نخواهد بود، و در عین حال تکبر می‌ورزد.
برای ایجاد صفت تواضع و راه های آن به کتاب های اخلاقی مثل معراج السعاده مراجعه شود.
با آرزوی توفیق.
موسسه ذکر ـ قم.
باستانی.