سوال 346763

با سلام
ناباروری یعنی اینكه یك زن زیر 35 سال پس از گذشت یكسال از زندگی زناشویی وبدون جلو گیری از حاملگی حامله نشده باشد .( برای بیماران بالای 35 سال این زمان به شش ماه تقلیل پیدا می كند .)
این طبقه بندی ها اغلب به زیر مجموعه هائی مثل ناباروری اولیه (بیماران بدون سابقه حاملگی )وناباروری ثانویه )زوج هایی كه ناباروری را پس از حاملگی های قبلی تجربه می نمایند( ، تقسیم می شود .
ناباروری علل مختلفی دارد ودر بسیاری از بیماران, ناباروری ممكن است بیش از یك علت داشته باشد .لذا نیاز به ارزیابی كامل دارند . علل شایع ناباروری عبارتند از غیر طبیعی بودن اسپرم) 35% موارد (، نارسایی تخمك وتخمك گذاری (25% موارد)،چسبندگی های لگن ،آ ندومتریوز ، نارسایی لوله های فالوپ ومشكلات رحمی ( 25% موارد )ودر 5% تا 10% زوجین عامل بخصوصی را نمی توان بعنوان علت ناباروری تشخیص داد.
اغلب آزمایشات مورد نیاز برای ارزیابی ناباروری را باید در زمان های معینی در طول سیكل قاعد گی انجام داد وتا آزمایشات مورد بررسی قرار نگیرند ,درمان بندرت موثر واقع می گردد . نكته مهم تر اینكه لازمه موفقیت در انجام حاملگی همكاری نزدیك بین زوجین وتیم پزشكی است .
شرایط لازم برای باروری طبیعی
1- مرد باید به اندازه كافی اسپرم های طبیعی ومتحرك تولید نماید كه بتوانند در مسیر های باز حركت نموده واز آلت تناسلی فرد در زمان انزال خارج شوند .
2- اسپرم باید در واژن زن ذخیره شود تا در زمان مناسب درطی سیكل قاعد گی یعنی وقتی كه اسپرم هاقادر هستند در مخاط رحم نفوذ كرده ، به درون رحم ولوله های فالوپ صعود نموده وتخمك را بارور نمایند .
3- زن باید تخمك سالم ورسیده را تولید نموده واز تخمدان ها آزاد نماید پس از رها سازی تخمك از تخمدان ، تخمك باید از لوله های فالوپ به سمت داخل رحم حركت نماید ، بطوری كه بتواند با اسپرم مواجه شده وبارور گردد .
4- تخمك بارور شده باید به درون رحم حركت نموده ودر درون آندومتر آماده قرار گیرد ( در درون لایه های رحم ) تا اینكه بتواند برای رشد بیشتر ، تغذ یه نماید .
ناباروری مردان
ناباروری مردانه درحدود 50% زوج های نابارور وجود دارد .در نتیجه باید از مردان یك شرح حال ومعاینه فیزیكی كامل گرفته شود . وقتی كه مردی بخواهد از لحاظ ناباروری درمان شود ، تجزیه وتحلیل اسپرم اساس كار در ارزیابی ناباروری مردان محسوب می شود .در صورت لزوم ارزیابی كاملتری نیز باید انجام گیرد ، شامل معاینات اورولوژی واندوكرینولوژی.
در مركز منتصریه مردان هم مثل زنان وبصورت همزمان از لحاظ ناباروری تحت بررسی قرار می گیرند . این مركز یك تیم كلینیكی منحصر به فرد ، از اندوكرینو لوژیست ها و ارولوژیست ها دارد كه تلاش های خودرا درجهت تشخیص ودرمان اختلالات اسپرم با همد یگر وبطور چند جانبه انجام می دهند .
علاوه بر این ، هم تیم پزشكی وهم تیم آزمایشگاهی خدمات درمانی را درطول هفته ارائه می نمایند .به جز در دوهفته اول سال در تمامی ایام سال ما به طور مستمر خدمات درمانی را برای زوجین توسط تیم پزشكی ، پرستاری و پرسنل آزمایشگاه ، ارائه می نمائیم.
به هر فرد نابارور روشهای درمانی مختلفی پیشنهاد می گردد . توانایی های مختلفی از لحاظ تعداد روش های درمانی برای درمان اختلالات مردانه وجود دارد .بااین وجود ، چنانچه روشهای ساده وابتدایی درمانی موثر واقع نشد ند یا اگر اختلالات اسپرم از لحاظ شد ت متوسط تا شد ید باشد ، به زوجین توصیه می شود یا از روش تلقیح اسپرم درداخل رحم ((IUI )) یا از تكنولوژی پیشرفته درمان نا باروری مثل روش لقاح خارج از رحمی (( IVF )) و یا تزریق اسپرم به داخل سیتوپلاسم تخمك ICSI استفاده نمایند .
((IUI )) با استفاده از اسپرم همسر به زوج هایی كه عامل ناباروری مردانه باشد، پیشنهاد می گردد، البته در صورتی كه نارسایی اسپرم مرد از نوع خفیف یا متوسط باشد . در برخی شرایط ،روش های پیشرفته برای بسیاری از انواع ناباروری های مردان ، اثر بخش ترند . این روش ها عبارتند از روش لقاح خارج از رحمی ( IVF ) وروش تزریق اسپرم به درون تخمك ( ICSI ) .روش تزریق اسپرم به درون سیتوپلاسم تخمك انقلابی در درمان ناباروری مردان ایجاد نموده است .
امروزه ما همه انواع نارسایی اسپرم مثل تعداد ناكافی ، عدم تحرك اسپرم ، مشكل مورفولوژی اسپرم ، وجود آنتی بادی های ضد اسپرم ، وحتی عدم وجود اسپرم مردان در موقع انزال ( آزو اسپرمی ) را بصورت كاملا اثر بخش درمان می كنیم . در این موارد ، اسپرم را می توان از طریق جراحی سرپایی از اپیدید یم یا بیضه استخراج نموده و همراه تزریق اسپرم به داخل سیتو پلاسم تخمك درمان نمود .
ارزیابی فاكتور مردانه
تجز یه وتحلیل اسپرم یكی از اولین مراحل ارزیابی زوج های نابارور ، تجزیه وتحلیل اسپرم می باشد . نمونه اسپرم 4 – 2 روز پس از آخرین فعالیت جنسی جمع آوری می شود . پس از جمع آوری اسپرم ، حجم، تعداد اسپرم موجود ، تعداد اسپرم متحرك ، ودرصد اسپرم طبیعی تعیین می گردند . ملا ك طبیعی بودن اسپرمو گرام در تجزیه وتحلیل آن شامل حجم 5 – 3 میلی لیتر اسپرم , تعداد بیشتر از 20 میلیون اسپرم در میلی لیتر , تحرك بیشتر از 50% وبا استفاده از ملاكهای بسیار دقیق ساختاری بیشتر از 6%اسپرم ها ساختار طبیعی داشته باشند .
ارزیابی تخمك ها وتخمك گذاری
برای ارزیابی تخمك گذاری و " كیفیت" تخمك ها ، روشهای مختلفی وجود دارند ، كه اغلب به ((ذخیره سازی تخمك )) مربوط می شود . این موضوع ثابت شده است كه باافزایش سن زنان ، هم تعداد وهم كیفیت تخمك آنها روند نزولی را آغاز می نماید . به این كاهش كیفیت (( كاهش ذخیره سازی تخمك )) می گویند.
آزمایشات روز سوم سیكل :
سنجش میزان هورمونهای LH ,FSH واسترادیول مخصوصا در روز سوم سیكل قاعد گی در پیش بینی شانس آبستنی و دوز مورد نیاز داروهای تحریك تخمك گذاری موثر می باشد و جزئیات دیگری را نیز ارائه نماید.
نمودار دمای پایه بدن ( نمودار BBT)
بعد از تولید هر تخمك, تخمدان پروژسترون تولید می كند . یعنی هورمونی طبیعی كه در صورت حاملگی از آن محافظت می كند . پروژسترون میانگین دمای بدن را افزایش می دهد واندازه گیری درجه حرارت بدن در صبح زود یكی از روشهایی است كه بیماران برای كنترل تخمك گذاری می توانند مورد استفاده قرار دهند .
دمای بدن بیماران باتوجه به سیكل ماهانه هرروز صبح قبل از برخاستن از رختخواب اندازه گیری وثبت می گردد. الگوی تخمك گذاری آ ن است كه كه دمای بدن قبل از تخمك گذاری ( عمو ما روزهای 14– 1 قاعدگی ) زیر 36 درجه سانتیگراد در نوسان بوده ، وپس از تخمك گذاری ( یعنی در روز 15 یا بعداز آن درجه حرارت بدن فرد به میزان 1 - 5 /0 درجه افزایش پیدا می كند ، این نوسان در بالا تر از36 درجه سانتی گراد تا قاعدگی بعدی ادامه میابد كه این افزایش دمای بدن حاكی از تخمك گذاری است.
نمودار بالابودن درجه حرارت بدن در نیمه دوم سیكل قاعدگی ثابت می كند تخمك گذار ی اتفاق افتاده است.سیكل بدون تخمك گذاری نمی تواند به صورت پیوسته دمای بدن را در نیمه دوم سیكل قاعد گی افزایش یافته نشان دهد .
اندازه گیری" LH " ادرار
روش دیگر كنترل تخمك گذاری روش استفاده از كیت پیش بینی كننده قاعدگی است، كه مقدار هورمون تبد یل كننده فولیكول به جسم زرد( LH)را قبل از تخمك گذاری در ادرار اندازه گیری می كند. این آزمایش به مد ت 4 یا 5 روز در میان سیكل قاعدگی از حدود روز 11 سیكل انجام می شود و زمان افزایش" LH " قبل از تخمك گذاری محسوب می شود. زمانی كه غلظت هورمون" LH "در ادرار افزایش پیدا می كند، در رنگ آزمایش تغییر ایجاد می گردد .این پیش بینی قبل از تخمك گذاری انجام می گیرد و از لحاظ زمان انتقال اسپرم و مقاربت از اهمیت بسزایی برخوردار است .
افزایش پرولاكتین
افزایش غیر طبیعی میزان هورمون پرولاكتین می تواند موجب كاهش تخمك گذاری شود. این افزایش اغلب توسط تومور خوش خیم واقع در قاعده غده هیپو فیز انجام می گیرد .
علایم هیپرپرو لاكتینمی از طریق افزایش تولید شیر پستان مادر در شیر دهی نیز مشخص می شود .
برای رفع این مشكل مصرف داروی بروموكریپتین موفقیت آمیز بوده ودر بعضی موارد نادر غده باید برداشته شود .
بررسی موكو س دهانه رحم :
در حوالی تخمك گذاری موكوس از دهانه رحم ترشح می شود . این موكوس دهانه رحم به دلیل اینكه زمینه را برای انتقال اسپرم از واژن به درون رحم فراهم می نماید بسیار اهمیت دارد .
بررسی ترشحات دهانه رحم غالبا با استفاده از یك اسپكولوم در حدود زمان تخمك گذاری انجام می گیرد وكمیت وكیفیت ترشحات دهانه رحم مورد ارزیابی قرار می گیرند .
آزمایش پس از مقاربت :
آزمایش پس از مقاربت كاملا شبیه بررسی ترشحات دهانه رحم می باشد، به این ترتیب كه این آزمایش 12-4 ساعت پس از انجام مقاربت در حدود زمان تخمك گذاری صورت می پذ یرد. این بررسی نه تنها اطلاعاتی را در مورد كیفیت و كمیت مخاط موجود ارائه می نماید، بلكه ارزیابی كاملی از میزان غلظت اسپرم پس از تركیب با مخاط دهانه رحم فراهم می آ ورد.
هیستروسالپینگوگرام :
هیستروسالیپنگو گرام ( HSG ) روشی برای ارزیابی شكل داخلی دهانه رحم، حفره رحم و لوله های فالوپ محسوب می شود. این آزمایش یك آزمایش كاملا مهم است برای اینكه مشخص شود كه آیا رحم شكل طبیعی دارد و آیا لوله های فالوپ باز و طبیعی هستند یا خیر .
این آزمایش با تزریق مقدار كمی مایع حاجب به داخل رحم انجام می شود كه این مایع در رادیوگرافی نمایان می شود . زمانی كه این مایع به داخل رحم تزریق گردید، رادیو گرافی ها انجام می گیرند تا جریان مایعی كه نشان دهنده شكل رحم ولوله های فالوپ است، قابل مشاهده گردد. این آزمایش نیاز به 5-3 دقیقه زمان داشته و با انجام آن اطلاعات اولیه بدست می آیند.
این بررسی غالبا در اوایل سیكل قاعدگی یعنی پس از پایان خونریزی و قبل از تخمك گذاری انجام می گیرد. بهترین زمان یك یا دو روز بعد از پاك شدن می باشد.
اولترا سونوگرافی به روش ترانس واژینال :
دستگاه اولتراسوند مانند دستگاه رادیوگرافی است بجز اینكه تصاویر بجای اشعه با جذب امواج صوتی تهیه می شوند. بیماران می توانند تعداد زیادی معاینات اولتراسوند را بدون هیچگونه عوارض بیماری زا ئی انجام بدهند. دركل، معاینه اولتراسوند بدون درد می باشد و نیازی نیست كه برای انجام این معاینات مثانه پر باشد.
اولتراسوند برای مشاهده و معاینه رحم، تخمدانها وفولیكول های رشد كرده در تخمدان ها، رشد جنین وسایر اندام های داخلی مورد استفاده قرار می گیرد. در پیگیری سیكلهایی كه داروهای محرك تخمك گذاری تزریق شده باشند، كنترل و مشاهده رحم و تخمدان ها از اهمیت بسزایی برخوردار می باشد. تعداد و میزان رشد فولیكولها برای كمك به تعیین دوز مناسب دارو باید مورد ارزیابی قرار گیرد به ویژه وقتی كه تخمدانها وادار به تخمك گذاری شده یا برای اهداءتخمك برنامه ریزی شده است.
روش هیدرو سونو گرافی تركیبی است از سونوگرافی ترانس واژینال به همراه پر كردن حفره رحم با سرم استریل كه برای بررسی حفره رحم و تشخیص پولیپ ها ، چسبندگی ها و یا فیبروم از استفاده می شود نتایج بد ست آمده شبیه نتایجی است كه از طریق هیستروسكوپی یا هیستروسالپنگو گرافی بدست آمده است .
ارزیابی چسبند گی یا آ ندومتریوز لاپاراسكوپی :
در ارزیابی علت ناباروری گاهی نیاز به مشاهده وضعیت بیرونی رحم، لوله های فالوپ وتخمدان از طریق لاپاراسكوپی می باشد. این ارزیابی شامل مشاهده چسبند گی یا عدم چسبند گی ، آندومتریوزو اختلالات دیگری می شودكه می توانند موجب ناباروری گرد ند. این عمل در بیمارستان و تحت بیهوشی عمومی انجام می شود . یك وسیله تلسكوپی كوچك از طریق یك برید گی كوچك در زیر ناف در درون حفره شكم قرار داده می شود. سپس پزشك می تواند اندامهای تولید مثل را در طی این فرآیند مورد بررسی قرار دهد. چنانچه بیمار چسبندگی یا آندومتریوز داشته باشد ,در زمان انجام عمل قابل درمان هستند . كل عمل جراحی كمتر از یك ساعت وقت می گیرد و تعداد زیادی از بیماران در عرض 4-3 ساعت از بیمارستان مرخص می شوند .
نمونه برداری از آ ندومتر :
نمونه برداری از آندومتر در مرحله آخر سیكل قاعدگی انجام می گیرد وبرای مشخص نمودن میزان رشد آندومتر پس از تخمك گذاری صورت می گیرد .این آزمایش در كلینیك انجام می گیرد وانجام آن غالبا 2 -3 دقیقه به طول می انجامد . نمونه برداری از آندومتر با قرار دادن یك ابزار در حفره رحم وبرداشتن مقدار كمی از جداره رحم انجام می گیرد . پس از نمونه برداری ، بیماران باید انتظار چند لكه خونی را در 5-1 روز بعد از آن داشته باشند .انقباضات دردناك" شبه قاعدگی" روزنمونه برداری وگاهی یك روز پس ازآن رخ می دهد . توصیه میشود كه بیماران داروهای معمولی خود رابرای انقباضات دردناك قاعدگی مصرف نموده ومایعات بیشتری بنوشند.به بیماران توصیه می شوند تا سه روز بعد نباید مقاربت نمایند .

دستگاه تناسلی از دو قسمت اصلی ، یکی دستگاه تناسلی خارجی و دیگری تناسلی داخلی تشکیل شده است .
۱) دستگاه تناسلی خارجی ، شامل فرج و مهبل است .
۲) دستگاه تناسلی داخلی ، شامل رحم ، لوله های رحمی و تخمدانها است .
کار دستگاه تناسلی ، تولید مثل و فراهم آوردن موجبات قاعدگی است . این اعمال تحت تأثیر ترشح موادی از بعضی غدد ، از جمله هیپوفیز و تیرویید و هم چنین تخمدانها انجام می شود .
● نکات زیر در بررسی ناباروری زنان اهمیت دارند .
▪ سن
▪ مدت ازدواج
▪ مدت نازایی
▪ سابقه ازدواج های قبلی
▪ سابقه بیماریها در خود و خانواده ، ابتلا به بیماریهای غدد داخلی مانند تیرویید و یا دیابت
▪ سابقه سقط
▪ وضعیت قاعدگی ( کیفیت و کمیت خون قاعدگی ، درد در موقع قاعدگی )
▪ تعداد مقاربت در هفته
▪ نحوه مقاربت
▪ وجود نازایی در بستگان .
عوامل یاد شده در بالا می توانند در ناباروری زن نقش داشته باشند .
« قاعدگی مرتب » نشان دهنده وضعیت سلامت هورمونهای داخلی و بخصوص انجام تخمک گذاری است . این علامت از هر آزمایش گران قیمت دیگری بهتر است .
بالا بودن سن بیمار و طول مدت نازایی ، احتمال درمان موفقیت آمیز را کمتر می کند . زیرا پیر شدن دستگاه تولید مثل ، بخصوص تخمدانها ، نقش عمده ای در ناباروری دارد . به علاوه افزایش سن خطر سقط را هم افزایش می دهد . اکثریت سقط های اولیه خودبخودی ، پس از ۳۵ سالگی و به علت اختلال ژنتیکی اتفاق می افتند . بطوری که خطر سقط های خودبخودی در سنین کمتر از ۳۰ ، کمتر از ۱۰ درصد است ، ولی این رقم در سنین بالای ۴۰ ، به ۳۴ درصد می رسد .
مطالعات نشان داده است که تخمک های زنان مسن قدرت باروری کمتری دارند و با افزایش سن ، احتمال افزایش بعضی از بیماریها که سبب ناباروری می شوند هم بیشتر است . همچنین احتمال ابتلا دستگاه تناسلی به عفونت های تناسلی و احتمال صدمه خوردن تخمدانها و ولوله های رحمی در زنانی که در محیط شغلی با مواد سمی سروکار دارند ، بیشتر است .
سیگار کشیدن روی حاملگی تأثیر سوء دارد و قدرت باروری را هم در زن و هم در مرد کاهش می دهد . خطرات مصرف دخانیات با افزایش سن بیشتر می شود . بین تعداد سیگار مصرفی و نازایی رابطه مستقیم وجود دارد .
حشیش سبب مهار هورمونهای تولید مثل می شود و تولید مثل را هم در زن و هم در مرد کاهش می دهد .
کافیین - که در قهوه و چای وجود دارد - اثرات سوء روی باروری دارد و مصرف زیاد آن حاملگی را به تعویق می اندازد .
زوجها باید بدانند که وقوع حاملگی نیاز به زمان دارد و در هر دوره تخمک گذاری ۳۰ درصد شانس حاملگی وجود دارد .
● آگهی
رابطه « مدت زمان مقاربت مکرر » و « شانس وقوع حاملگی » در زوج ها به شرح زیر است :
▪ اگر زمان تماس ۳ ماه باشد ، شانس حاملگی ۵۷ درصد است .
▪ اگر زمان تماس ۵ ماه باشد ، شانس حاملگی ۷۲ درصد است .
▪ اگر زمان تماس ۱ سال باشد ، شانس حاملگی ۸۵ درصد است .
▪ اگر زمان تماس ۲ سال باشد ، شانس حاملگی ۹۳ درصد است .
● همانطور که گفته شد دستگاه تناسلی داخلی زن چهار قسمت اصلی به شرح زیر دارد که نازایی در زنها عمدتاً ممکن است مربوط به اختلال کار یک یا چند تا از آنها باشد .
۱) تخمدانها :
نیمی از موارد نازایی به علت اختلال در کار تخمک گذاری تخمدانها است . اگر زن به طور منظم قاعده شود ، دلیل بر تخمک گذاری مناسب است و اگر قاعدگی او نامرتب باشد ، تخمک گذاری مناسبی وجود ندارد که باید علت آن بررسی شود . فقط حاملگی نشان قطعیت تخمک گذاری است ، اما علایم دیگر به شرح زیر است :
▪ بالا رفتن درجه حرارت بدن :
بعد از تخمک گذاری درجه حرارت بدن حدود نیم درجه بالا می رود . برای اندازه گیری ، بیمار هر روز صبح از روز اول قاعدگی تا شروع قاعدگی بعدی ، بعد از بیدار شدن از خواب و قبل از هر گونه فعالیت بدنی ، درجه حرارت بدن خود را از راه دهان می گیرد و ثبت می کند . بالا رفتن درجه حرارت از روز پانزدهم قاعدگی به مقدار نیم درجه و بالا ماندن آن تا موقع قاعدگی بعدی ، علامت تخمک گذاری است .
▪ بررسی ترشحات گردن رحم :
ترشحات گردن رحم در موقع تخمک گذاری فوق العاده زیاد است ، ولی پس از تخمک گذاری کاهش می یابد .
▪ نمونه برداری :
نمونه برداری از لایه داخلی رحم و بعضی آزمایشهای تخصصی هم به تشخیص تخمک گذاری کمک می کنند .
در مواردی که نازایی مربوط به توقف تخمک گذاری است ، از داروهای تحریک کننده تخمک گذاری از جمله هورمونهای زنانه ( استروژن و پروژسترون بصورت تنها و یا ترکیبی ) استفاده می شود . تحریک تخمک گذاری با این روش حداقل به مدت ۶-۴ ماه طول می کشد .
از بعضی داروها و آمپولها هم برای تحریک تخمک گذاری استفاده می شود . با مصرف آمپولها ممکن است چند قلوزایی پیش بیاید .
▪ لوله های رحمی
اختلال در کار و شکل لوله های رحمی هم سبب ناباروری می شود . باید بدانیم که باز بودن لوله شرط لازم برای حاملگی است ولی شرط کافی نیست . زیرا لوله های رحمی دارای چندین عمل به شرح زیر هستند :
ـ باعث انتقال اسپرم از رحم به سمت تخمک آزاد شده از تخمدان ، ( در ظرف چند ثانیه ) می شوند .
ـ تخم بارور شده را به داخل رحم منتقل می کنند .
ـ بسته بودن لوله ها در هر نقطه از طول لوله و خوب عمل نکردن آن در هر یک از موارد یاد شده در بالا سبب نازایی می شود که باید درمان شود .
▪ حفره و جسم رحم
با آزمایشات تخصصی حفره و جسم رحم مورد بررسی قرار می گیرد و موانع موجود برای بارداری مشخص می شوند . از جمله این موانع فیبروم ( نوعی تومور خوش خیم ) رحم و یا زایده های داخل رحم است .
شکلهای غیرعادی رحم اصولاً باعث نازایی نمی شوند ، ولی باعث سقط های مکرر می شوند که این مطلب هم جزء ناباروری محسوب می شود ، به هر حال این موارد باید توسط پزشک تشخیص داده شده ، درمان شوند .
▪ دهانه رحم
دهانه رحم علاوه بر اینکه محل عبور اسپرم است ، مانند لوله های رحمی دارای چند فعالیت دیگر هم هست . با این تفاوت که کارش چندین برابر لوله های رحمی است .
وقتی سلولهای متحرک اسپرم از محیط خود ، یعنی مایع منی ، وارد محیط مهبل - که حالت اسیدی دارد - می شوند ، ترشحات دهانه رحم همچون مادری از آنها موظبت کرده ، سپس آنها را راهی رحم و لوله های رحمی می کند .
بنابراین دهانه رحم یک عامل مهم در باروری است و مشکلات ساختمانی و تغییرات فیزیکی و شیمیایی محیط آن در نازایی نقش بسیار عمده دارند . دهانه رحم از طریق معاینه ارزیابی می شود . در معاینه پزشک ، وجود عفونت و ترشحات غیرعادی و وجود کیست های چرکی معلوم می شود . وجود مواد ضد اسپرم در ترشحات دهانه یکی از علل نازایی است که باعث بی حرکت شدن اسپرم ها و جلوگیری از انتقال آنها به قسمت بالایی رحم می شود . به هر حال در هر مورد با نظر پزشک متخصص ، تشخیص ودرمان لازم انجام می گیرد .
علاوه بر عواملی که در بالا در مورد علل نازایی زنان بیان شد.
● ابتلا به بیماریهای زیر نیز در ناباروری زنان نقش مهم و اساسی دارد :
▪ بیماریهای التهابی لگن و بیماریهای مقاربتی
▪ اندومتریوز ( وجود نسج دیواره داخلی رحم در خارج از رحم )
▪ تخمدان پلی کیستیک ( وجود کیست های ریز فراوان در تخمدانها ) .
▪ تشخیص ودرمان همه این موارد بر عهده پزشک است.